Materialne ślady kultury protestanckiej w Gdańsku i jego okolicach
6.XI.2009 godz. 12.00 do 27.XI.2009 Gmach Wydziałów Filologicznegoi Historycznego
ul. Wita Stwosza 55Gdańsk Oliwa
Protestantyzm, trwający w Gdańsku od lat dwudziestych XVI wieku do współczesności, rozwinął swój niepowtarzalny styl życia codziennego i publicznego, swoisty etos. Praca i jej wymierny ekwiwalent, bogactwo, w myśl zasady predestynacji, stanowiły o wartości człowieka, jego perspektywie zbawienia. Zalecenia Jana Kalwina, dotyczące skromności w stroju i jedzeniu, nie znalazły jednak nad Motławą pełnego powodzenia. Gdańskie elity luterańskie i kalwińskie uległy wpływowi obyczajowemu polskiej szlachty, ale etos pracy, sztuka, sądownictwo, więziennictwo i opieka społeczna uzyskały nowożytny kształt. Urzędnicy miejscy dbali, więc o rozwój handlu wiślanego, kontrolę fskalną portu, bezpieczeństwo wewnątrz miasta, kontrolowali biedaków, włóczęgów i złodziejaszków, czyli cały społeczny margines. Było to działanie wyjątkowe w skali dawnej Rzeczypospolitej.Bezpieczeństwo publiczne wyróżniało Gdańsk wśród innych miast. Władze miejskie wymierzały surowe kary, podejrzane osoby zmuszano do opuszczania miasta. Działania te sprzyjały rozwojowi handlu i rzemiosła. Na skutek tych prawnych i obyczajowych uregulowańw Gdańsku dokonywano największych transakcji fnansowych w skali całej Rzeczypospolitej.Etos protestancki w Gdańsku zakładał, żeporti całe miasto, wielki warsztat pracy, musibyć przedsięwzięciem dochodowym. Rada Miejska Gdańska prowadziła skrupulatne rachunki, rozliczano prace na rzecz miasta, ale także najróżnorodniejsze podatki pośredniei bezpośrednie. Organizm miejski funkcjonował według ściśle określonych procedur administracyjnych. Dbano o czystość, dobre obyczaje, a także o zieleń wewnątrz murówmiejskich.Etos protestancki w Gdańsku przejawiał się także w specyfcznym urządzeniu stosunków religijnych, pracy, sztuki i szkolnictwa. Rada Miasta Gdańska sprawowała władzę nad obsadą wszystkich probostw oraz posad profesorskich w Gdańskim Gimnazjum Akademickim. Każda dziedzina życia publicznego w dawnym Gdańsku kierowana była przez wykształconych specjalistów, którzy po ukończeniu Gdańskiego Gimnazjum Akademickiego uzyskiwali dyplomy na niemieckich uniwersytetach protestanckich. Wykształcenie i dobre obyczaje było warunkiem kariery w administracji Gdańska i sukcesu w uprawianiu procederu kupieckiego. Gdańsk do końca XVIII wieku zachował swoją kulturalną odrębność i ekonomiczny dobrobyt, tak więc polska szlachta odczuwała pobyt w jego murach, jak wyjazd do zagranicznego kraju. Po III Zaborze Polski w 1795 pod panowaniem Prus Gdańsk spadł do roli miasta prowincjonalnego, ale rozwijała się kultura protestancka. Do roku 1945 Gdańsk był miastem protestanckim, zaś Wolne Miasto Gdańsk w 1934 liczyło 408 tys. obywateli, a protestancka ludność niemiecka stanowiła ponad 90% mieszkańców. Po 1945 roku Gdańsk włączony do Polski stał się miastem katolickim.Nasza wystawa (cykl wystaw) stawia sobie za cel ukazanie materialnych śladów protestanckiej kultury, zachowane pamiątki stylu życia ongiś powszechnego w Gdańsku i okolicy, obiekty historyczne i współczesne przejawy protestanckiego kultu religijnego. Etosprotestancki zakładał kalkulację ekonomiczną w skali całego miasta, a także poszanowanie pracy i jej owoców. Zdobywanie wykształcenia przez obywateli, ich pracowitość, oszczędność i umiarkowanie zawsze prowadziły do zwiększenia produkcji i zysków całego organizmu miejskiego. Efekt tego był taki, że w XVII wieku Gdańsk miał budżet tylko o połowę mniejszy, niż Rzeczpospolita. To skłania do refleksji nad zjawiskiem dobrobytu Gdańska w okresie kwitnącej kultury protestanckiej i poszukiwania inspiracji dla współczesnych form życia.
Krzysztof Dowgiałło, Antoni Kozłowskifot. Jacek Sobociński